Waar mensen wonen en werken worden knopen verloren. Elke dag kun je op straat verloren knopen tegenkomen en dat is niet iets van alleen de tegenwoordige tijd. Knopen worden al gebruikt zolang mensen zich kleden maar de oudst bekende knopen stammen uit  ongeveer 1700 voor Christus. Er zijn wel mantelspelden bekend die nog veel verder teruggaan in de tijd en in wezen deed zo'n speld hetzelfde als wat knopen later zijn gaan doen, het bij elkaar houden en sluiten van kleding.

Hoewel er veel verschillende materialen zijn gebruikt voor het vervaardigen van knopen is een veel gevonden oude knoop op Vlieland gemaakt van been. Vroeger gooide men bijna niets weg en zelfs de beenderen van geslacht vee kenden nog gebruikstoepassingen en één daarvan was dus het vervaardigen van knopen. De elite liep natuurlijk rond met knopen van zilver, parelmoer, ivoor of een ander kostbaar materiaal, de gewone man had daarvoor het geld niet en moest zich dus met been behelpen. Tot 1875 was de benen knoop dan ook de meest voorkomende knoop op de dagelijkse kleding. Tussen al die benen knopen die je hier kunt vinden kom je ook metalen knopen tegen en dat zijn vrijwel altijd uniform-knopen. Loodswezen en leger. Deze knopen stammen veelal uit de periode 1860 - 1910. Op het strand zijn regelmatig Ivoornoten te vinden. Deze noten zijn afkomstig van een schip dat ooit voor de kust van Vlieland is vergaan en een lading van die noten vervoerde naar Hamburg. Van deze noten werden ook knopen vervaardigd en de naam ivoornoot geeft al aan dat het knopen betrof die voor ivoor moesten doorgaan. Als je een echte ivoren knoop droeg was je natuurlijk welgesteld maar de leek kon het verschil tussen een knoop van imitatie-ivoor en echt ivoor toch niet zien. Ook in Nederland werden van deze ivoornoten knopen vervaardigd.

Porcelein, zilver, caseïne (een melkeiwit), bakeliet en cellulose hebben ook allemaal gediend als basis voor knopen maar met de opkomst van de wasmachine zocht men naar knopen die bestand waren tegen deze machinale bewerking en de zeepmiddelen en zodoende zijn tegenwoordig bijna alle knopen van plastic.

Met enige regelmaat vind ik ringen van vogels, soms met vogel er nog aan, soms in braakballen van roofvogels en soms gewoon een losse ring. Veel ringen die ik heb gevonden zijn afkomstig van het eidereendenonderzoek dat jarenlang is gedaan door het NIOZ op Texel.
Afgelopen winter heb ik mijn 500e terugmelding gedaan en daarvan ontving ik vandaag bericht. Het ging hier om een bonte strandloper die in de vorstperiode van februari het loodje had gelegd. Van alle terugmeldingen van vogels was dit de tweede bonte strandloper.
Bonte strandlopers broeden niet in Nederland maar komen hier zeker in de winter massaal naartoe. Het broedgebied bevindt zich in de noordelijke delen van Europa met als ondergrens de kop van Duitsland.

De Zweedse bonte strandloper: Op 13 februari vond ik op het Westerse veld onderstaande bonte strandloper. Eigenlijk vond ik alleen wat veertjes en één pootje met een ring erom. Determinatie van de soort is erg lastig als je maar een heel klein beetje van de vogel vindt maar het is nog steeds de moeite waard om zo'n ring terug te melden. Het dier was kennelijk in de klauwen beland van een roofvogel. Deze specifiek strandloper was geringd in Östra Hamnplan, Höllviken Zweden. Het mooie van een terugmelding is dat je zelf de gegevens die bekend zijn over het dier ook krijgt toegestuurd. Je kunt in één oogopslag zien hoe oud het diertje is geworden en dat zie je aan het dier zelf echt niet.

Als je een vogel vindt met een ring om zijn poot dan heb je verschillende opties. Je kunt het nummer op de ring doorgeven aan een ringcentrale (in Nederland is dat het Vogeltrekstation Arnhem (www.vogeltrekstation.nl) of je brengt hem naar Staatsbosbeheer of een andere natuurbeheer-organisatie. Het mooiste is het als je een verse vogel inlevert want dan kunnen ze behalve de standaard gegevens ook nog extra onderzoeken doen aan het kadaver en dat levert vaak belangrijke informatie op zoals doodsoorzaak, milieu-effecten en eventueel zelfs de verspreiding van de Vogelgriep.
In heel de wereld zijn vogelringers actief en ze moeten aan strenge richtlijnen voldoen om een vergunning voor het ringen te krijgen. De ringgegeven worden allemaal centraal opgeslagen bij de diverse vogelringstations en zijn opvraagbaar voor geinteresseerde onderzoekers. Uit de gegevens die al bijna 100 jaar worden verzameld heeft men al veel kunnen afleiden met betrekking tot levensverwachting, predatie, fourageergedrag, trekroutes en noem het maar op. Op Vlieland wordt nog steeds zeer intensief geringd, zeer bekend is wel het project rond de koolmezen (Elsje de Ruijter) maar ook lepelaars, eidereenden en aalscholvers worden met enige regelmaat van ringen voorzien.



Van alle terugmeldingen die ik heb gedaan zijn er een paar wel bijzonder. Zo had ik ooit eens een scholekster die maar liefst 30 jaar oud bleek te zijn, een Jan van Gent die een onleesbare Engelse ring droeg van vooroorlogs staal, een eidereend die 29 jaar oud was en geringd als volwassen beest (komt dus minimaal 2 jaar bij) en een Zeekoet met een Nederlandse ring.

Dat je voor een leuke vondst niet perse de grond hoeft af te speuren of langs de vloedlijn hoeft te lopen blijkt weer uit een leuke vondst in de Drumbandschuur. De Drumbandschuur staat in de Dorpsstraat en fungeert als een soort van inbrengwinkel waar mensen hun afgedankte spullen laten verkopen ter financiering van de Stichting Muziekonderwijs Vlieland en andere fanfare-gerelateerde doelen. Soms kom je daar dingen tegen waarvan de meeste mensen geen benul hebben van wat het is maar......

Vorige maand zag ik in deze schuur iets hangen wat ik meteen herkende als iets uit Nederlands Nieuw Guinea (Het tegenwoordige Irian Jaya of Papoea). Mijn vader heeft ooit als marinier gediend in dat deel van de wereld en vermoedelijk heb ik iets dergelijks ooit eens in een fotoboek van hem voorbij zien komen. Reden genoeg om de investering van € 1,- te doen en een vervolgonderzoekje in te stellen.

Een mail aan het Volkenkundig Museum leverde de volgende informatie op:

Dit is een heel mooi borstsieraad uit Nieuw-Guinea. Ik vermoed dat het uit zuidwest Nieuw-Guinea komt, uit het Asmat-gebied, maar dat kan ik niet met zekerheid zeggen. Het borstsieraad heeft mooie veren en varkenstanden. In heel Melanesië hadden varkens een belangrijke plaats in de maatschappij. Bij de Asmat werden halssieraden vaak gemaakt van varkenstanden die soms samen met coix zaden en casuariuspennen tot een ketting geregen werden. Tot het midden van de twintigste eeuw smukten Asmat-mannen zich op voor ze ten strijde trokken. Tanden van gejaagde varkens werden als jachttrofeeën gezien. Aangezien varkens als mensen beschouwd worden, verwijzen varkenstanden ook vaak naar koppensnellen.Dateren is heel moeilijk. Ik zou het ergens rond het midden van de 20ste eeuw situeren.
Met vriendelijke groet,

Wonu Veys
Museum Volkenkunde (Conservator Oceanië)



Op zich is het niet zo bijzonder dat iets dergelijks op Vlieland is beland want ook hier zijn de nodige mensen wel eens in Nieuw Guinea geweest. Op Vlieland wonen toch nog best veel mensen die hebben gewerkt op de internationale handelsvaart en ook hier zijn mensen die in het begin van de 60er jaren in Nieuw Guinea hebben gediend. Zelfs onze dominee heeft nog als zendeling Nieuw Guinea bezocht.
Nieuw Guinea is een Nederlandse kolonie geweest en de eerste aanspraken dateren uit 1660. In de praktijk bleek het land erg lastig te besturen waardoor het nog honderden jaren zou duren voor er daadwerkelijk een gouvernement werd ingesteld. De oorspronkelijke inwoners (De papoeas) vertonen meer verwantschap met de aboriginals in Australie dan met de Indonesiers. Toch maakt Nieuw Guinea sinds 1962 deel uit van de Republiek Indonesia. Andere landen die aanspraak maakten op het gebied (het oostelijke deel van het eiland Nieuw Guinea, het tegenwoordige Papoea Nieuw Guinea) waren Groot Brittanië en Duitsland. De Britten droegen het bestuur over hun deel aan het begin van de vorige eeuw over aan Australië en de Duitsers moesten hun deel (Kaizer Wilhelmsland) na de eerste wereldoorlog opgeven en sinds de jaren 70 is het land officieel zelfstandig.

Nieuw Guinea kent een bijzonder slecht toegankelijk binnenland en er worden nog jaarlijks nieuwe diersoorten of bodemschatten ontdekt.

Gevonden op 3 april 2012: Een tinnen speelgoed-kopje. Het is erg lastig tinnen speelgoed te dateren. Meestal werd in speelgoed geen tinmerk aangebracht en deze zijn juist bepalend voor het vaststellen van de herkomst en de ouderdom. In dit geval blijft het gissen maar gelet op het ontwerp (design) ga ik er voorzichtig  van uit dat het van een eind-18e eeuws kinderserviesje is geweest. Op Internet is er ook niet veel over te vinden behalve een identiek exemplaar in het Deventer Speelgoed-museum dat daar als nummer 2446 is gecatalogiseerd. Het enige dat volgens het speelgoedmuseum over het kopje bekend is: Vermoedelijk afkomstig van een opgraving.


Naschrift: Inmiddels heb ik in een toonaangevend metaaldetector-magazine achterhaald dat het hier om een 17e eeuws kopje gaat. Wegens het gebrek aan versiering tussen de verticale ribben waarschijnlijk voor 1650.

Onlangs gevonden: 1 stuiver, stad Kampen, tussen 1583 en 1588 vervaardigd. Kampen sloeg destijds onder muntmeester Caspar Wijntgens de zogenaamde drie-stedenmunten. Deze circuleerden in een soort stedenbond van Kampen, Deventer en Zwolle en er zou eigenlijk steeds in één van deze drie steden muntslag plaatsvinden maar door de Spaanse dreiging werd Kampen min of meer hoofdmunt van het gebied. Dit werd na 1588 teruggedraaid en vanaf toen sloeg Kampen slechts nog de eigen stadsmunten en die van Overijssel. Zwolle en Deventer gingen hun eigen munten weer slaan. De munt van Kampen sloot in 1694.

Een goedkope manier om kinderen bezig te houden is om ze een zak knikkers kado te doen. In de loop van de eeuwen is er overal en door iedereen geknikkerd en wie heeft niet nog ergens in huis een paar knikkers liggen?
Dat knikkers al heel lang meegaan en nooit vervelen blijkt wel uit het feit dat ze reeds door de Egyptenaren en Romeinen werden gebruikt om mee te spelen. Er zijn ontzettend veel verschillende spelvarianten en ook heeft vrijwel elk type of afmeting knikker een eigen naam.


Op Vlieland heb ik al meer dan 20 knikkers gevonden waarvan het grootste deel van klei of aardewerk is gemaakt. Kleien knikkers waren erg goedkoop en worden al honderden jaren gemaakt. Sommige gevonden knikkers zijn misschien wel eigen maaksels van degene die er mee heeft gespeeld. De latere Gresknikker werd vervaardigd van hetzelfde materiaal waar rioleringsbuizen of aardewerken potten van werden gemaakt en is een typische Nederlandse knikker. In Nederland werd de kleiknikker vanaf 1870 ook machinaal vervaardigd. De glazen knikker die al door de Romeinen is uitgevonden werd pas in 1890 machinaal gemaakt en dat komt nogal precies. De meeste knikkers komen tegenwoordig uit Mexico of China maar de duurdere exemplaren die speciaal voor verzamelaars worden vervaardigd zijn afkomstig uit de Verenigde Staten. Knikkers worden verzameld en dus is aan speciale knikkers een prijskaartje te hangen. De duurste knikker ooit bracht op een veiling 6500 dollar op. Belangrijkste criterium voor de waarde is gek genoeg nog steeds het uiterlijk en niet het materiaal van de knikker.

Knikkers hebben naast een verzamelwaarde ook een straatwaarde. Zo is een gewoontje twee ukkies en gaan er twee gewoontjes in een stuiter. Lastig is alleen dat namen van bepaalde knikkers per streek kunnen afwijken. Zo is een stuiter in Drenthe, een bonk in Friesland. Daarnaast is knikkeren ook nog aan mode onderhevig. Blauwe knikkers zijn zomaar ineens smurfen geworden en ten tijde van het uitbrengen van Finding Nemo werden er knikkers in de kleuren van Nemo uitgebracht.

De kwalijke kant van knikkers; Doordat knikkers rond zijn en overal voorhanden gebeuren er regelmatig ongelukjes met knikkers. Per jaar komen tientallen mensen op de eerste hulp terecht vanwege een knikker in de neus, doorgeslikte knikkers of gewoon een val als gevolg van het staan op knikkers. Legendarisch zijn de scènes uit Home Alone waarbij knikkers zelfs als wapen worden gebruikt tegen inbrekers.
Omdat knikkers door vrijwel iedereen zijn gebruikt kun je ze overal in elke bouwput en opengewerkt gazon tegenkomen.

De meeste knikkers van aardewerk op Vlieland dateren zo ongeveer uit de periode 1600 - 1840. Glazen knikkers die je hier ook vindt zijn veelal na-oorlogs. Uiteindelijk vind je op Vlieland ook nog een ander soort knikker, althans delen ervan. Een flink formaat en geglazuurd. Zouden dat misschien de befaamde Gorren kunnen zijn? Om het verschil in grootte duidelijk te maken heb ik er maar even een gewone glazen knikker bij gelegd.